Mục lục bài viết15 phút đọc
- 1. Nuôi cấy đông trùng hạ thảo bắt đầu từ môi trường như thế nào?
- 2. Chuẩn bị xong chưa thể cấy ngay – phải tiệt trùng
- 3. Cấy giống – bước quan trọng trong quá trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo
- 4. Tỷ lệ hỏng khoảng 15% là chuyện tôi phải chấp nhận
- 5. Sau khi cấy giống: chưa được đưa ra ánh sáng ngay
- 6. Kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng khi nuôi đông trùng hạ thảo
- 7. Khoảnh khắc tôi thích nhất: những mầm nấm đầu tiên bắt đầu nhú
- 8. Không phải cứ đúng ngày thứ 50 là lấy ra thu hoạch
- Chiều cao của quả thể
- Độ khỏe của sợi
- Phần đầu quả thể
- 9. Thu hoạch rồi vẫn chưa phải sản phẩm cuối cùng
- Sấy thăng hoa
- 10. Khoảng 50 ngày nuôi + 35 giờ sấy để có một sản phẩm khô
- 11. Giống đông trùng hạ thảo ban đầu lấy từ đâu?
- 12. Còn đông trùng ký chủ nhộng và ký chủ tằm thì sao?
- 13. Điều tôi học được từ quá trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo
- Câu hỏi thường gặp về nuôi cấy đông trùng hạ thảo
- Nuôi cấy đông trùng hạ thảo mất bao lâu?
- Đông trùng hạ thảo nuôi cấy có phải đông trùng thật không?
- Tại sao đông trùng hạ thảo phải ủ tối?
- Nuôi đông trùng hạ thảo có bị hỏng không?
- Đông trùng sau thu hoạch có sử dụng ngay được không?
- Lời kết
Nuôi cấy đông trùng hạ thảo: Quy trình thực tế tại Ancordy
Ở bài trước, tôi đã chia sẻ khá kỹ về câu hỏi “Đông trùng hạ thảo là gì?” và một điều mà khá nhiều người vẫn còn thắc mắc: đông trùng hạ thảo nuôi cấy có phải đông trùng thật hay không?
Câu trả lời của tôi là có.
Nhưng từ một ít giống ban đầu, quá trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo diễn ra như thế nào để sau khoảng 50 ngày có thể tạo thành những lọ đông trùng với rất nhiều quả thể màu vàng cam?
Trong bài viết này, tôi sẽ không nói quá nhiều về lý thuyết.
Tôi muốn đưa bạn đi qua quy trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo trên giá thể gạo lứt mà tôi trực tiếp thực hiện tại Ancordy, từ chuẩn bị môi trường, cấy giống, ủ tối, đưa vào phòng nuôi cho đến thu hoạch và sấy thăng hoa.
Nếu chưa từng nhìn thấy quá trình này, có lẽ bạn sẽ hiểu vì sao tôi nói rằng: càng trực tiếp làm, tôi càng thấy nuôi đông trùng hạ thảo công phu hơn rất nhiều so với những gì mình từng tưởng tượng.
1. Nuôi cấy đông trùng hạ thảo bắt đầu từ môi trường như thế nào?
Để nuôi được Cordyceps militaris, trước tiên phải tạo ra một môi trường có điều kiện dinh dưỡng phù hợp để hệ sợi nấm phát triển và sau đó hình thành quả thể.
Với dòng giá thể tại Ancordy, nguyên liệu chính tôi sử dụng là gạo lứt, kết hợp với dung dịch dinh dưỡng.
Tùy từng công thức nuôi, môi trường có thể sử dụng những nguyên liệu như:
- Gạo lứt
- Nước
- Nhộng tằm
- Khoai tây
- Bột đậu
- Nước dừa
- Và một số thành phần dinh dưỡng khác
Tôi muốn nói rõ một điều ở đây: không phải tất cả các xưởng nuôi cấy đông trùng hạ thảo đều sử dụng một công thức giống nhau.
Đây cũng là một phần thú vị của nghề.
Từng cơ sở có thể điều chỉnh thành phần và tỷ lệ môi trường dựa trên chủng giống, thiết bị và kinh nghiệm nuôi cấy của mình.
Trong nghiên cứu khoa học cũng vậy, Cordyceps militaris đã được nuôi trên nhiều loại môi trường khác nhau. Có những nghiên cứu sử dụng môi trường ngũ cốc kết hợp nguồn dinh dưỡng khác nhau để nuôi hệ sợi và tạo quả thể. (PubMed Central (PMC))
Vì vậy, công thức môi trường không đơn giản là cứ “gạo + nước” rồi cấy nấm vào là xong.
2. Chuẩn bị xong chưa thể cấy ngay – phải tiệt trùng
Đây là một công đoạn cực kỳ quan trọng trong quy trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo.
Sau khi chuẩn bị giá thể và dung dịch dinh dưỡng, các lọ nuôi được đưa vào thiết bị hấp tiệt trùng.
Mục đích là hạn chế các vi sinh vật không mong muốn có trong nguyên liệu và môi trường trước khi đưa giống Cordyceps militaris vào.
Trong một số nghiên cứu về Cordyceps militaris, môi trường nuôi được hấp tiệt trùng ở 121°C trong khoảng 30 phút trước khi làm nguội và cấy giống. (PubMed Central (PMC))
Tuy nhiên, thông số cụ thể còn phụ thuộc vào thiết bị, lượng nguyên liệu và quy trình của từng hệ thống.
Điều tôi quan tâm nhất sau công đoạn này là:
Môi trường trước khi cấy phải được chuẩn bị tốt và hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm.
Bởi chỉ cần sai từ đây, những công đoạn phía sau dù làm tốt đến đâu cũng có thể trở thành vô nghĩa.
3. Cấy giống – bước quan trọng trong quá trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo
Nếu hỏi tôi:
“Trong cả một quy trình nuôi đông trùng, công đoạn nào anh phải để tâm nhất?”
Tôi sẽ trả lời là:
Cấy giống.
Bởi vì làm không chuẩn ở công đoạn này có thể ảnh hưởng đến cả một mẻ nuôi.
Tại Ancordy, giống sử dụng cho sản xuất là giống dạng lỏng.
Toàn bộ thao tác cấy được thực hiện trong tủ cấy vô trùng, nhằm hạn chế tối đa việc vi sinh vật từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào lọ nuôi.
Nghe thì có vẻ đơn giản:
Mở lọ → đưa giống vào → đóng lại.
Nhưng khi trực tiếp làm với số lượng lớn, câu chuyện hoàn toàn khác.
Từng thao tác của người cấy đều phải cẩn thận.
Dụng cụ, môi trường làm việc, thời gian thao tác và kỹ thuật cấy đều ảnh hưởng tới nguy cơ nhiễm.
Và có một điều tôi nghĩ người tiêu dùng ít khi nhìn thấy:
Không phải cấy 1.000 lọ thì sẽ thu được 1.000 lọ đẹp để bán.
4. Tỷ lệ hỏng khoảng 15% là chuyện tôi phải chấp nhận
Trong thực tế nuôi cấy đông trùng hạ thảo tại xưởng của tôi, tỷ lệ hỏng có thể vào khoảng 15%.
Có nghĩa là nếu bắt đầu với 1.000 lọ, về lý thuyết có thể có khoảng 150 lọ không đạt ở các giai đoạn khác nhau.
Đương nhiên tỷ lệ này không phải lúc nào cũng cố định. Nó phụ thuộc vào từng mẻ, giống, môi trường, thao tác và nhiều yếu tố khác.
Nhưng tôi muốn chia sẻ con số thực tế này để mọi người hiểu rằng nuôi đông trùng không phải một quy trình mà đầu vào bao nhiêu thì đầu ra nguyên vẹn bấy nhiêu.
Đằng sau những lọ thành phẩm đẹp mà khách hàng nhìn thấy luôn có một tỷ lệ sản phẩm phải loại bỏ.
Với tôi, những lọ không đạt thì phải loại.
Đó là một phần chi phí của sản xuất.
5. Sau khi cấy giống: chưa được đưa ra ánh sáng ngay
Sau khi hoàn thành quá trình cấy, các lọ không được đưa ngay sang phòng nuôi quả thể.
Chúng trải qua giai đoạn ủ tối khoảng 7–10 ngày.
Đây là giai đoạn hệ sợi Cordyceps militaris phát triển và dần chiếm lĩnh môi trường dinh dưỡng.
Nếu nhìn vào lọ trong giai đoạn này, bạn chưa thấy những sợi đông trùng vàng cam dài như sản phẩm cuối cùng.
Thứ phát triển trước là hệ sợi nấm.
Giai đoạn nuôi tối trước khi chuyển sang điều kiện ánh sáng để phát triển quả thể cũng xuất hiện trong các nghiên cứu nuôi Cordyceps militaris. (PubMed Central (PMC))
Và đây chính là lúc người nuôi phải tiếp tục quan sát:
Lọ nào phát triển bình thường.
Lọ nào có dấu hiệu bất thường.
Lọ nào cần loại bỏ.
Không phải đợi đến ngày thứ 50 mới kiểm tra chất lượng.
Việc chọn lọc diễn ra xuyên suốt cả quá trình nuôi.
6. Kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng khi nuôi đông trùng hạ thảo
Sau khoảng 7–10 ngày ủ tối, những lọ đạt yêu cầu được chuyển sang phòng nuôi.
Đây là giai đoạn tôi bắt đầu kiểm soát đồng thời nhiều điều kiện môi trường.
Điều kiện tôi đang áp dụng tại xưởng thường ở khoảng:
Nhiệt độ: 20–22°C
Độ ẩm phòng: khoảng 85%
Thời gian chiếu sáng: khoảng 10–12 giờ/ngày
Những con số này không phải tự nhiên mà có.
Cordyceps militaris phản ứng với môi trường xung quanh. Nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, dinh dưỡng và các điều kiện nuôi có liên quan đến quá trình phát triển của hệ sợi và hình thành quả thể. Một số nghiên cứu cũng sử dụng giai đoạn nuôi tối ở khoảng 20°C, sau đó chuyển sang khoảng 22°C cùng chu kỳ chiếu sáng để phát triển quả thể. (PubMed Central (PMC))
Nhưng tôi vẫn muốn nhấn mạnh:
Không có một bộ thông số duy nhất có thể bê nguyên từ xưởng này sang xưởng khác rồi chắc chắn cho kết quả giống nhau.
Chủng giống, công thức môi trường, thiết bị và kinh nghiệm vận hành đều có ảnh hưởng.
Đây cũng chính là lý do nuôi cấy đông trùng hạ thảo không chỉ phụ thuộc vào máy móc mà còn cần kinh nghiệm thực tế của người nuôi.
7. Khoảnh khắc tôi thích nhất: những mầm nấm đầu tiên bắt đầu nhú
Sau khi chuyển sang phòng nuôi khoảng 10 ngày, nếu quá trình phát triển thuận lợi, chúng tôi bắt đầu quan sát thấy những mầm quả thể đầu tiên nhú lên.
Ban đầu chúng rất nhỏ.
Sau đó từng ngày chúng phát triển rõ hơn, vươn cao dần và bắt đầu có màu sắc đặc trưng.
Có lẽ đây là một trong những giai đoạn tôi thích nhất trong quá trình nuôi.
Bởi những ngày trước đó mình chủ yếu nhìn thấy giá thể và hệ sợi.
Đến khi những mầm nhỏ bắt đầu nhú lên, mình mới thực sự nhìn thấy thành quả của hàng loạt công đoạn trước đó.
Từ lúc này, công việc vẫn chưa kết thúc.
Nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và tình trạng từng lọ tiếp tục phải được theo dõi.
Nuôi nấm là công việc tính bằng ngày, nhưng phải quan sát bằng từng thay đổi nhỏ.
8. Không phải cứ đúng ngày thứ 50 là lấy ra thu hoạch
Một chu kỳ nuôi cấy đông trùng hạ thảo trên giá thể gạo lứt tại Ancordy hiện nay mất khoảng 50 ngày.
Nhưng tôi không đơn giản đặt lịch:
“Đủ 50 ngày – mang tất cả ra cắt.”
Thời điểm thu hoạch còn được đánh giá thông qua tình trạng thực tế của quả thể.
Chiều cao của quả thể
Quả thể đã phát triển tới kích thước phù hợp hay chưa.
Độ khỏe của sợi
Sợi phát triển to, khỏe và tương đối đồng đều.
Phần đầu quả thể
Khi nấm bước vào giai đoạn trưởng thành, phần đầu có những thay đổi hình thái rõ hơn và xuất hiện cấu trúc quả thể đặc trưng.
Kinh nghiệm của người nuôi lúc này rất quan trọng.
Bởi cây nấm không biết nhìn lịch.
Mình phải nhìn cây nấm.
9. Thu hoạch rồi vẫn chưa phải sản phẩm cuối cùng
Khi quả thể đạt yêu cầu, chúng tôi tiến hành thu hoạch.
Nhưng đông trùng vừa thu vẫn chứa nhiều nước và chưa phải sản phẩm khô mà khách hàng nhìn thấy trong hũ Ancordy.
Sau thu hoạch còn một công đoạn mà tôi đặc biệt chú trọng:
Sấy thăng hoa
Một mẻ sấy thăng hoa tại xưởng của tôi hiện mất khoảng 35 giờ.
Hiểu đơn giản, sản phẩm được làm đông, sau đó trong điều kiện áp suất thấp, phần nước đóng băng được loại bỏ chủ yếu thông qua quá trình thăng hoa – chuyển từ trạng thái rắn sang hơi mà không phải trải qua trạng thái lỏng theo cách thông thường.
Đó cũng là lý do tôi lựa chọn công nghệ này cho sản phẩm đông trùng hạ thảo của mình.
Nhưng sấy thăng hoa là một câu chuyện khá dài.
Từ nguyên lý, nhiệt độ, chân không cho đến lý do tại sao sản phẩm sau sấy vẫn có thể giữ hình dạng khá tốt – tôi sẽ dành một bài riêng để chia sẻ kỹ hơn thay vì nói sơ sài ở đây.
10. Khoảng 50 ngày nuôi + 35 giờ sấy để có một sản phẩm khô
Nếu chỉ nhìn một lọ đông trùng hạ thảo thành phẩm trên kệ, rất khó hình dung những gì đã diễn ra trước đó.
Nhưng với tôi, phía sau nó là cả một hành trình:
Chuẩn bị nguyên liệu
↓
Phối trộn môi trường dinh dưỡng
↓
Đóng lọ
↓
Hấp tiệt trùng
↓
Làm nguội
↓
Cấy giống lỏng trong tủ cấy vô trùng
↓
Ủ tối 7–10 ngày
↓
Chuyển sang phòng nuôi
↓
Kiểm soát 20–22°C – độ ẩm khoảng 85% – ánh sáng 10–12 giờ/ngày
↓
Khoảng 10 ngày sau bắt đầu quan sát thấy mầm quả thể
↓
Tiếp tục chăm sóc và chọn lọc
↓
Khoảng 50 ngày đánh giá độ trưởng thành
↓
Thu hoạch
↓
Sấy thăng hoa khoảng 35 giờ
↓
Kiểm tra – phân loại – đóng gói thành phẩm
Đó mới là lúc sản phẩm sẵn sàng đi tới tay người sử dụng.
Nhìn toàn bộ hành trình này, có thể thấy nuôi cấy đông trùng hạ thảo không phải chỉ là cấy giống rồi chờ đến ngày thu hoạch. Mỗi giai đoạn đều liên quan đến giai đoạn tiếp theo và một sai sót từ đầu có thể ảnh hưởng đến cả mẻ nuôi phía sau.
11. Giống đông trùng hạ thảo ban đầu lấy từ đâu?
Đây lại là một câu chuyện khác mà tôi rất muốn chia sẻ.
Trong quá trình sản xuất, tôi không chỉ tập trung vào những lọ đang nuôi.
Việc phân lập và duy trì nguồn giống được thực hiện song song với quá trình sản xuất.
Tôi làm như vậy để chủ động hơn về nguồn giống, đồng thời phục vụ việc duy trì và bảo vệ những dòng giống đang sử dụng.
Ở bước phân lập, chúng tôi làm việc với các ống nghiệm chứa môi trường thạch và dinh dưỡng để phân lập, theo dõi và duy trì giống.
Nhưng nếu giải thích đầy đủ từ cách chọn mẫu, thao tác phân lập, theo dõi hệ sợi cho tới nhân giống thì vài dòng là không đủ.
Tôi sẽ dành riêng một bài:
“Tôi phân lập và duy trì giống đông trùng hạ thảo như thế nào?”
Khi đó tôi sẽ chia sẻ cụ thể hơn.
12. Còn đông trùng ký chủ nhộng và ký chủ tằm thì sao?
Ngoài dòng giá thể gạo lứt, hiện tại tôi còn trực tiếp nuôi:
Đông trùng hạ thảo ký chủ nhộng tằm
và
Đông trùng hạ thảo ký chủ tằm.
Ba dòng đều sử dụng Cordyceps militaris mà tôi đang nuôi, nhưng môi trường ký chủ và quy trình xử lý không giống nhau.
Gạo lứt bắt đầu từ môi trường giá thể có gạo.
Ký chủ nhộng bắt đầu từ con nhộng tằm.
Ký chủ tằm lại phát triển trên con tằm.
Vì vậy tôi không muốn gộp cả ba vào một bài rồi giải thích qua loa.
Tôi sẽ có những bài riêng để chia sẻ quy trình của từng dòng để mọi người có thể nhìn thấy sự khác biệt rõ hơn.
13. Điều tôi học được từ quá trình nuôi cấy đông trùng hạ thảo
Khi chưa làm, tôi từng nghĩ khó nhất có lẽ là làm sao để đông trùng mọc đẹp.
Khi trực tiếp sản xuất, tôi nhận ra một điều khác:
Muốn có một mẻ đẹp ở cuối quy trình, phải làm đúng ngay từ những công đoạn đầu tiên.
Đặc biệt là cấy giống.
Một thao tác không tốt ở đầu quy trình có thể khiến mình mất hàng chục ngày sau đó.
Và dù kiểm soát rất nhiều yếu tố, sản xuất thực tế vẫn có tỷ lệ hỏng.
Khoảng 15% sản phẩm không đạt đồng nghĩa với nguyên liệu, thời gian và công sức đã bỏ ra nhưng cuối cùng vẫn phải loại.
Đó cũng là lý do tôi ngày càng tôn trọng nghề này hơn.
Một lọ đông trùng không được tạo ra chỉ bằng 50 ngày chờ đợi.
Nó được tạo ra bằng 50 ngày kiểm soát, theo dõi và chọn lọc.
Đó là những gì tôi muốn chia sẻ từ chính công việc mình đang làm mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp về nuôi cấy đông trùng hạ thảo
Nuôi cấy đông trùng hạ thảo mất bao lâu?
Với dòng đông trùng hạ thảo trên giá thể gạo lứt mà tôi đang trực tiếp nuôi tại Ancordy, một chu kỳ hiện mất khoảng 50 ngày. Thời gian thực tế có thể thay đổi tùy chủng giống, môi trường và điều kiện nuôi.
Đông trùng hạ thảo nuôi cấy có phải đông trùng thật không?
Loại tôi đang nuôi là Cordyceps militaris. Trong nuôi cấy, con người chủ động tạo môi trường và kiểm soát các yếu tố như dinh dưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng để nấm phát triển.
Tại sao đông trùng hạ thảo phải ủ tối?
Sau khi cấy, giai đoạn ủ tối tạo điều kiện cho hệ sợi phát triển trên môi trường dinh dưỡng trước khi chuyển sang điều kiện phù hợp cho quá trình hình thành quả thể. Cách nuôi theo các giai đoạn tối và sáng cũng được sử dụng trong nghiên cứu Cordyceps militaris. (PubMed Central (PMC))
Nuôi đông trùng hạ thảo có bị hỏng không?
Có. Trong thực tế sản xuất tại xưởng của tôi, tỷ lệ không đạt có thể khoảng 15%, mặc dù con số này thay đổi giữa từng mẻ. Những lọ không đạt yêu cầu sẽ được loại bỏ.
Đông trùng sau thu hoạch có sử dụng ngay được không?
Đông trùng tươi và đông trùng khô có cách bảo quản, sử dụng khác nhau. Đối với sản phẩm khô của Ancordy, sau thu hoạch chúng tôi tiếp tục sấy thăng hoa khoảng 35 giờ, sau đó kiểm tra, phân loại và đóng gói.
Lời kết
Nuôi cấy đông trùng hạ thảo là một quá trình dài hơn và công phu hơn những gì người dùng có thể nhìn thấy qua một lọ thành phẩm.
Từ chuẩn bị môi trường, hấp tiệt trùng, cấy giống, ủ tối, kiểm soát nhiệt độ – độ ẩm – ánh sáng, theo dõi quả thể cho đến thu hoạch và sấy thăng hoa, mỗi công đoạn đều có vai trò riêng.
Với tôi, điều khó nhất vẫn là cấy giống và kiểm soát tốt ngay từ những bước đầu tiên.
Tôi viết những bài này không phải để biến công việc nuôi đông trùng thành điều gì quá phức tạp, mà muốn mọi người hiểu rõ hơn sản phẩm mình đang sử dụng được tạo ra như thế nào.
Càng trực tiếp làm nghề, tôi càng thấy rằng kinh nghiệm không đến từ một mẻ nuôi thành công, mà đến từ rất nhiều mẻ nuôi, cả những mẻ đẹp và những mẻ mình phải chấp nhận loại bỏ.
Ở những bài tiếp theo, tôi sẽ tiếp tục chia sẻ sâu hơn về giống, phân lập, ký chủ nhộng, ký chủ tằm và công nghệ sấy thăng hoa mà tôi đang trực tiếp thực hiện.
Tôi là Hợp, người trực tiếp tham gia sản xuất và phát triển các sản phẩm đông trùng hạ thảo mang thương hiệu Ancordy. Tôi bắt đầu làm việc với đông trùng hạ thảo từ năm 2022 và trực tiếp tham gia vào quá trình nuôi cấy, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế, sấy thăng hoa và phát triển sản phẩm. Qua quá trình làm việc thực tế, tôi chia sẻ trên website những kiến thức và kinh nghiệm liên quan đến đông trùng hạ thảo, từ đặc điểm sản phẩm, quy trình sản xuất đến cách lựa chọn và sử dụng. Nội dung được xây dựng dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời tham khảo các tài liệu khoa học và nguồn thông tin đáng tin cậy. Tôi mong muốn cung cấp những thông tin đúng, dễ hiểu và thực tế, giúp người đọc có thêm cơ sở để hiểu và lựa chọn sản phẩm đông trùng hạ thảo phù hợp.
